Auteursrecht

Eén beeld zegt soms meer dan duizend woorden
Als we kennis over willen dragen op anderen gebruiken we meestal taal als communicatiemiddel. Toch hebben woorden zo hun beperkingen. De geur van parfum of de smaak van een gerecht kun je beschrijven. Maar je kunt de lezer hiermee nooit de geur zelf laten ruiken of het gerecht zelf laten proeven.
Bij het schrijven van een boek over het maken van een film bijvoorbeeld geldt iets soortgelijks. Bij het beschijven van beelden schieten woorden vaak tekort. Immers, één beeld zegt soms meer dan duizend woorden.

Integratie woord en beeld
Met de moderne techniek is het nu mogelijk een multimedia boek te maken waarbij je niet alleen maar afhankelijk bent van woorden maar waar je het onderwerp ook met geluid en bewegend beeld kunt verduidelijken. ABCinema tracht door integratie van woord en beeld de kennisoverdracht te verhogen.

Citeren van tekstmateriaal
In de wereld van het woord is het citeren van andermans werk gebruikelijk. Voorwaarde is dat:
– de bron wordt genoemd;
– het citaat relevant is voor je betoog;
– het citaat niet langer is dan nodig.
Ook het gebruik van meer beeldende elementen zoals een grafiekje of een verhelderende afbeelding wordt op deze manier verantwoord.

Citeren van beeldmateriaal
Wetenschappers, schrijvers en journalisten citeren daarom ongestraft woordelijk uit elkaars werk. En er is geen weldenkend mens die daarvoor geld zal vragen. Maar wanneer je bijvoorbeeld voor een filmcursus uit beeldmateriaal wilt citeren dan vragen de grote Amerikaanse studio’s (als rechthebbenden) $600 voor 15 seconden film. Het zal duidelijk zijn dat zo’n bedrag in dit kader buiten proportie is. Het komt er feitelijk op neer dat onder die condities een multimedia boek met beeld- en/of geluidscitaten niet gemaakt kan worden.

De wet

Auteursrecht
Zowel tekst- als beeldmateriaal zijn auteursrechterlijk beschemd. In de Wikipedia vind je de volgende omschrijving van het auteursrecht:

Auteursrecht (ook bekend als copyright of kopierecht) is het recht van de auteur of een eventuele rechtverkrijgende van een werk van literatuur, wetenschap of kunst om te bepalen hoe, waar en wanneer zijn werk wordt gepubliceerd of vermenigvuldigd. Dit recht ontstaat vanzelf bij het maken van zo’n werk: de bedoeling of geestesgesteldheid van de maker is niet relevant.

Aanvankelijk was het auteursrecht bedoeld voor de tekst van boeken, maar door een geleidelijke uitbreiding van het werkingsgebied is het tegenwoordig ook op veel andere zaken van toepassing, zoals toespraken, software, foto’s, films, opgenomen muziek, beeldende kunstwerken, bouwwerken en journalistiek werk.

Citaatrecht
De wet heeft ook een aantal omstandigheden opgenomen waarin het toegestaan is delen uit het werk van anderen te gebruiken. Dit valt onder het citaatrecht. De Wikipedia geeft hierop als toelichting:

Als een deel van een tekst, een afbeelding of ander werk onder het citaatrecht valt, dan is voor publicatie ervan geen toestemming van de auteursrechthebbende nodig. In Nederland is het volgens het citaatrecht toegestaan om een deel van andermans werk over te nemen in een aankondiging, beoordeling, bespreking, kritiek of wetenschappelijke verhandeling. De belangrijkste vraag is: wordt de geciteerde tekst of de afbeelding daadwerkelijk gebruikt als citaat? In het algemeen wordt in de jurisprudentie gebruik als ‘verduidelijking’ toegestaan. Zo mag een typerende foto getoond worden bij een aankondiging van een fototentoonstelling (aankondiging), kan iemand een stukje van een nieuwe cd laten horen in een radio-programma waarin die cd besproken wordt (beoordeling), kan een politicus die het programma van zijn opponent bekritiseert stukken uit diens partijprogramma citeren (polemiek), en kan een literatuurwetenschapper stukken van gedichten opnemen in een studie over de invloed van een beroemde dichter op zijn tijdgenoten (wetenschappelijke verhandeling). In al deze gevallen verduidelijkt het gebruikte ‘citaat’ waarover wordt gesproken in de hoofdtekst van de publicatie.

Grote stukken tekst mogen niet overgenomen worden als ‘citaat’. De citaten moeten echt dienen om een mening of nieuwsbericht te verduidelijken. Ook afbeeldingen of stukken tekst die weinig tot niets verduidelijken, maar waarvan mag worden aangenomen dat ze slechts bedoeld zijn om de publicatie ‘interessanter’ of visueel aantrekkelijker te maken, vallen niet onder het citaatrecht.

Concretisering
Een recent arrest van de Rechtbank Amsterdam, 6 juni 2007, HA ZA 06-3976 inzake het gebruik van filmfragmenten door de TROS brengt wat meer duidelijkheid in deze zaak. Samengevat luidt het oordeel:

Gebruik van 9 fragmenten, zo’n drie minuten, van een documentaire in een item van zo’n 6 minuten in een nieuwsprogramma, vormt geen inbreuk, maar valt onder het citaatrecht van artikel 15a AW.

Fair use
Omdat ABCinema weing zin heeft in trammelant over auteursrechten is ook gekeken naar de gebruiken dien aangaande in het buitenland. Met name het in Angelsaksische landen gehanteerde begrip “Fair use” biedt aanknopingspunten. Een vereniging van documentaire makers heeft criteria opgesteld voor het gebruik van auteursrechterlijk beschermd materiaal.

  • “Employing copyrighted material as object of social, political or cultural critique.” Whether the documentary comments directly on the copyrighted material or parodies it, fair use generally applies, the statement says, so long as the producer isn’t just taking the opportunity to use much of the material for free.
  • “Quoting copyrighted works of popular culture to illustrate an argument or point.” The producer uses the material for a new purpose, with proper attribution, and doesn’t take a free ride on the merits of the original, or use more of it than necessary, or use it simply to avoid the expense of coming up with something else.
  • “Capturing copyrighted media content in the process of filming something else.” The producer unintentionally catches incidental sounds or images, such as pop music playing on the radio in the background or a family singing the copyrighted “Happy Birthday” song. Fair use can’t be a cheap way to cop a soundtrack.
  • “Using copyrighted material in a historical sequence.” The producer must show that a certain image, music or speech is crucial to tell a story from history, and there’s no suitable substitute and getting permission to use the work is impossible or excessively expensive compared to the doc’s budget. However, the producer can’t be simply building a doc around the material to exploit it, using more than necessary to make a point, using it without attribution or relying disproportionately on this single source.

    Voor een uitgebreid overzicht zie dit Statement of best practices.

Toepassing

Algemeen
De audiovisuele beeldcitaten vormen een onderdeel van het boek. Zie echter de Licentie onder punt 5. Ze worden getoond in de filmspeler. De maximale grootte van een filmfragment is 480×270 pixels. De meeste fragmenten bemeten 320×240 pixels. Geluid en muziek die inherent gekoppeld zijn aan het beeldcitaat vallen -voorzover daar aanleiding toe is- onder punt 3 van Fair use.

Beeldcitaat
Definitie: een link die vanuit de tekst een filmfragment start vanaf een opgegeven beginpositie tot een opgegeven eindpositie.

Fragmentduur en citaatlengte
Een beeldcitaat is meestal korter dan het filmfragment maar nooit langer.

Speellijst
Een opsomming van alle filmfragmenten met naam en toenaam.

Bronverwijzing maker/regisseur
Elk filmfragment heeft een adequate verwijzing naar de maker/regisseur. Deze wordt meestal in de tekst genoemd maar altijd in de speellijst. Daarnaast is er voor elk filmfragment een verwijzing naar achtergrondinformatie onder het jaartal. Er is meestal gelinkt naar een site waarvan te verwachten valt dat deze niet snel uit de lucht is (ter vermijding van broken links).

Bronverwijzing rechthebbende
Van elke film wordt de rechthebbende (voor zover te achterhalen) genoemd.

Onbeperkt gebruik
Een fragment kan zowel via de speellijst (fragmentduur) als de via de tekst (citaatlengte) worden bekeken.

Beperkt gebruik
Een fragment kan alleen worden bekeken vanuit de tekst (citaatlengte). Wanneer de fragmentlengte gelijk is aan de citaatlengte (of aan de som van alle citaten) dan ook afspeelbaar vanuit de speelllijst.

Publieke domein.
De duur van het auteursrecht bedraagt in Nederland 70 jaar. Dat betekent dat alle films gemaakt voor 1940 in principe tot het publieke domein behoren en vrij zijn van auteursrecht. Onbeperkt gebruik.

Particuliere films geupload op het Internet met Embed permissie.
Op het internet zwerven talloze particuliere films en filmfragmenten. Bij het gebruik van dit soort Content voor een boek is altijd getracht naar de plaats te zoeken waar de maker zijn Content officieel heeft geupload.
Indien gevonden gebruiken we in dit boek uitlsuitend films waarvan de maker op de uploadsite expliciet toestemming geeft om via de Embed mogelijkheid de gehele film via de eigen website van de kijker te bekijken. Dit betekent overigens niet dat deContent per definitie van de uploadsite is gedownload.
Een link vanuit ht boek zou daarom in principe kunnen volstaan. Bij een dergelijk gebruik via een embedlink is er echter één groot probleem. De maker kan besluiten om zijn film van de uploadsite te halen. Hierdoor verdwijnt ook de bron definitief (broken link). Om dat te vermijden zijn deze films gedownload waardoor de bron behouden blijft. Wel is onder het jaartal van het fragment inde speellijst een link naar de betreffende site waar de officiele upload op het moment van schrijven was te vinden. Het is echter niet gerandeerd dat de Content zich nog steeds op deze site bevindt. Onbeperkt gebruik.

Industriele films geupload op het Internet
Voorzover niet vallend onder het publiek domein gaan we er van uit dat deze auteursrechterlijk beschermd zijn. In het boek wordt hieruit wel geciteerd. De duur van het citaat is afhankelijk van de context. Voor elk fragment is naar beste vermogen gecheckt of het voldoet aan de criteria vermeld onder Citaatrecht en Fair use. Beperkt gebruik.

Twijfelgevallen
Er zijn films, met name documentaires, waarvan de status niet geheel duidelijk is. Dit soort films zijn te vinden op sites als
– http://www.moviesfoundonline.com (bijv. The Godfather and the mob)
– http://video.google.nl (bijv. The making of the shining)
Bij dit soort films zijn we er van uitgegaan dat ze eveneens auteursrechterlijk beschermd zijn. Beperkt gebruik.